Linux Dosya Sistemi Yapısı Hakkında Bilgiler

Bu bölümde Linux”un kullandığı dosya sistemi hakkında bilgi verilecektir. Dosya sistemini oluşturan dizinler, kapsadıkları dosyalar ve bunların Linux işletim sistemindeki görevleri de kısaca belirtilecektir.
Bir işletim sisteminin dosya sisteminin performansı, hızı ve buna benzer çeşitli özellikleri sistemin verimli ve kararlı çalışması üzerinde doğrudan etkisi vardır. Linux dizin yapısının geliştirilmesinde FSSTND (file system standard) grubunun çalışmalarının payı çok büyük oldu. Programcılardan oluşan grup, standartların belirlenmesinde ve uygulama aşamasında Linux ile ilgilenenlere yardım etti. 1993 yılında Olaf Kirsh, Linux haber grubuna yazdığı bir e-postasında Linux dosya sistemi üzerindeki çalışmaların tamamlandığını haber verdi.
Linux dizin yapısında bazı dizinlerin işlevi birbiriyle aynıdır. Bu durum, özellikle birbirini takip eden iki Linux sürümünde belirginleşir. Örnek olarak bir dağıtımda /usr/bin dizini altında yeralan dosya, diğer sürümde /bin altına yerleştirilebiyor.
Dosya sistemleri ve dizinler paylaşımlı olarak da kullanılabilir. Birden fazla kişisel bilgisayarın bağlandığı ağda, disk alanından yer kazanmak için bir makina sunucu (ana makina) olarak tayin edilir. Ağ üzerindeki diğer makinalar da sunucu üzerindeki diski paylaşır. Buna örnek olarak kullanıcı ev dizinlerinin yeraldığı /home, çalıştırılabilir dosyaların bulunduğu /usr, e-posta ve haber grubu bilgilerinin bulunduğu /var/spool/mail ve /var/spool/news dizinleri verilebilir.
Kök dizini, kendisine bağlı diğer tüm dizinleri de içerdiğinden, Linux dosya sisteminde önemli bir yere sahiptir. Linux açılırken önce kök dizini /etc/fstab dosyasına uygun şekilde bağlanır. Diğer dosya sistemlerinin onarımı ve kontrolü için gerekli olan fsck programları, bu dizinde bulunmalıdır. Benzer şekilde yedekleme için gerekli olan tar, zip, compress gibi arşiv programlarına da kök dizin altından erişilebilmeli, açılış esnasında hafızaya yüklenen çekirdek de kök dizininde yeralmalıdır.
Bir programı yerine koymadan önce bazı “dengelerin” gözönünde tutulmasında yarar vardır. Programlanan her yazılımı kök dizinine koyarsanız, bir süre sonra bu dosya sisteminin şiştiğini görürsünüz. Kök dizinini başlangıçta küçük (20-30Mb kadar) tutmak, geliştirilen programları daha önceden belirlenen başka bir dosya sistemi altına koymak akıllıca olur. Bu yol, ağ üzerinden genellikle paylaşımı mümkün olmayan kök dizininin her makinadaki sabit diskte mümkün olan en az yer işgal etmesini sağlar.
Sistemdeki önemli dizinlere göz atarsak,
/bin :
Sistemin açılışı ve kontrolü için gerekli komutlar. Hem kullanıcıların, hem de sistem görevlisinin kullanabileceği dosyalar (kök dizinde ise fazla şişmemesi koşuluyla) buraya atılabilir. Sadece root kullanıcının ihtiyaç duyacağı init, getty, updatedb gibi programlar /sbin veya /usr/sbin”de durabilir. Bu dizinde bulunan dosyalara örnek olarak cat, chgrp, chown, date, dd, df, ln, mkdir, mount, ps, rm, sh, su, sync ve umount verilebilir.
/dev :
G/Ç dosyaları. Linux çekirdeğinde desteklenen her aygıta ait dosya /dev dizini altında bulunur. Kurulum anında bu dosyalar yerine yerleştirilir, bu dosyaların silinmesi durumunda /dev/MAKEDEV ile tekrar yaratılabilirler.
/etc :
Sistem konfigürasyon dosyaları. Bu dizinde çalıştırılabilir dosyalar bulunmamalıdır.
• skel : Buradaki dosyalar, kullanıcı hesabı açıldığında kullanıcının ev dizinine kopyalanır.
• rc.d : Bu dizinin içinde, init sürecinin başvurduğu konfigürasyon dosyaları vardır. Bunlara “rc dosysları” da denir.
• passwd : Kullanıcı veritabanı
• fstab : Linux”un açılışı esnasında bindirilecek dosya sistemleri burada listelenir.
• group : passwd”e benzer şekilde kullanıcıların gruplarını tutar.
• inittab : init daemon için konfigürasyon dosyası
• motd : Kullanıcı sisteme girdikten sonra ekranına basılması istenen mesaj burada tutulur.
• profile : Kullanıcı sisteme girdiği zaman çalıştırılan dosya (csh ve sh türevi kabuklar için)
• shells : Sistemde kullanılabilecek kabuk isimleri burada tutulur.
• login.access : login komutu için konfigürasyon dosyası. Sisteme girişi kullanıcı bazında sınırlamak için kullanılir.
/home :
Kullanıcılara ayrılmış dizin. Başka şekilde ayarlanmamış ise, açılan her hesaba ait kullanıcı, burayı kullanır. Büyük sistemlerde, bu kısım alt parçalara ayrılabilir (/home/ftpadm , /home/ogrenci gibi)
/lib :
Kütüphane dosyaları.
/mnt :
Geçici mount edilen dosya sistemleri. Sadece bu iş için kullanıldığından sistem görevlisine zaman kazandırır.
/proc :
Süreç kontrollerini ve diğer sistem bilgilerini tutan dosya sistemi. Bu dosya sistemi aslında disk üzerinde yer kaplamaz, tüm dosyalar çekirdeğin bir uzantısı sayılabilir.
• cpuinfo : işlemci modeli, tipi ve performansını bildirir.
• devices : Halihazırda çalışan çekirdek içinde desteği bulunan aygıt sürücülerini listeler.
• dma : Hangi dma kanallarının kullanıldığını belirtir.
• filesystems : Halihazırda çalışan çekirdek içinde desteği bulunan dosya sistemlerini listeler.
• interrupts : Hangi kesintilerin kullanımda olduğunu söyler.
• iports : Halen hangi giriş/çıkış iskelelerinin kullanıldığını belirtir.
• kcore : Sistem hafızasının görüntüsü
/root :
Sistem görevlisinin ev dizini. Mümkünse bu dizini sistemdeki diğer kullanıcıların görmeyeceği şekilde ayarlayın.
/sbin :
Hayati sistem komutları. Bir zamanlar bu dosyalar /etc dizini altında yeralıyorlardı. Sadece sistem görevlisinin ihtiyacı olan komutlar, /sbin veya /usr/sbin içinde bulunur.
/tmp :
Geçici dosyaların koyulduğu dizin. Belirli zaman aralıklarında temizlenmelidir.
/usr :
Diğer önemli sistem dosyalarını tutar. Bu bölüm genelde en kalabalık dizindir, zira yeni kurulan tüm programlar buraya konulur.
• X11R6: X Window sistemi bilgileri tutulur.
• doc: Belge ve dökümanlar, genellikle HOWTO ve FAQ dosyaları.
• lib: Bazı kütüphaneler
• man: Man dosyaları
• src: Bazı kaynak dosyaları ve linux çekirdeğini oluşturan kodları (/usr/src/linux) içeren dizin.
• sbin : Kök dosya sisteminde yeralması gerekmeyen çalıştırılabilir sistem görevlisi dosyaları
• /var : Sürekli değişen sistem bilgileri burada tutulur. İstisnalar dışında diğer makinalarla paylaştırılmaz.
• adm: Sistem yönetimini ilgilendiren kayıtlar
• preserve : Sistemin göçmesinden sonra zarar görmesi mümkün dosyaların kaydedildiği yer.
• spool : Sonra işlenecek olan veriler buraya atılır (e-posta gibi)
Eğer sistem yöneticisi iseniz düzenli olarak dosya ve dizin yapısını kontrol etmelisiniz. Örneğinn /tmp dizini normal kullanıcıların kullanımına açık olduğu için çok kısa bir sürede dolabilir. Burayı periyodik olarak silmek için find komutu işe yarayabilir :
# find /tmp -atime +7 -exec rm -rf {} \;
Yukarıdaki komut, tmp dizini altında yeralan tüm dosyaları kontrol edecek ve 7 günden daha eski dosyaları silecektir. Benzer şekilde, kullanıcıların dosyalarının yer aldığı /home dizini de çok kısa bir sürede dolmaya mahkumdur. Sistemde ne kadar büyük sabit disk olursa olsun bir gün gelecek burası dolacaktır. Periyodik olarak buraya da göz gezdirmek gerekir. Aşağıda yeralan kısa program, /home dizininde yeralan kullanıcı dizinlerideki disk kullanımını büyükten küçüğe doğru disk isimli dosyaya yollayacaktır. Bu dosyanın incelenmesiyle hangi kullanıcıları “cezalandıracağınızı” görebilirsiniz
# du -skx /home/* | sort -rn > disk
du (disk usage), sistem kullanıcılarının sıkça başvurduğu bir komuttur. Kullanılabilecek parametreler için du(1) man sayfasına bakın.
UNIX, (ve dolayısıyla Linux) iki tip aygıt tanır. Bunlardan ilki karakter aygıtları, başka bir deyişle veri alışverişini bayt bazında yapan cihazlar, diğeri de blok aygıtları, yani veri alışverişini blok cinsinden yapan cihazlardır. Karakter aygıtlarına örnek olarak seri bağlanan cihazlar ve teypler, disk aygıtlarına örnek olarak da diskler verilebilir. Bu cihazlardan bir bilgi yazılıp okunduğunda dosya sistemi altında bunları tanımlayan dosyalar (/dev/*) kullanılmış olur. Örnek olarak bir yazıcıya bilgi göndermek için,
$ cat dosya > /dev/lp1
komutunu kullanabilirsiniz. Dosya, yazıcının anlayabileceği bir yapıda olmalıdır (örneğin düz metin).
Her aygıt, bir dosya olarak dosya sisteminde kendine yer bulduğuna göre hangi aygıt dosyalarının bulunduğunu görmek mümkün olabilir.
$ ls -l /dev/cua0
crw-rw-rw- 1 root uucp 5, 64 Nov 30 1993 /dev/cua0
İlk kolondaki ilk karakter (c), bu dosyanın bir karakter aygıtına ait olduğunu belirtiyor. Normal dosyalar için buradaki karakter “-” olmalıydı. Benzer şekilde blok aygıtlar için ise “b” kullanılr.
Aygıt sürücü desteği çekirdekte olmasa bile /dev dizini altında genellikle tüm aygıt dosyaları bulunur. Bu demektir ki /dev/sda dosyasına sahip olduğunuz halde bir SCSI sabit diski sistemde takılı olmayabilir. Tüm aygıt sürücülerinin bulunması, programların kurulumunu ve yeni donanımın eklenmesini kolaylaştırır.

Temel Linux Komutları ve Kısayol Tuşları

Gelecek Bireysel Linux ile gelen yazılımlardan bazıları

İnternet Yazılımları: Gelecek Bireysel Linux, internet zevkini yaşatacak onlarca uygulamayı içinde barındırıyor. ICQ’dan IRC’ye, tarayıcılardan e-posta yazılım programlarına, haber grubu yazılımından, messenger’a kadar aradığınız her program, Gelecek Bireysel Linux ile birlikte hazır geliyor.

• Konqueror (Web tarayıcısı ve dosya yöneticisi)
• Mozilla (Java ve Flash destekli bütünleşik bir internet yazılımı)
• Kmail (E.posta yöneticisi)
• Knode (Haber grupları yöneticisi)
• Amsn (Messenger programlarına toplu bir çözüm)
• Xchat (Chat yapmak için bir yazılım)
• Gaim (Mesajlaşma yazılımı)
• Kget (Dosya indirme yöneticisi)
• Uzak Masaüstü Bağlantısı ve Paylaşım Aracı

Çokluortam Yazılımları: MP3′ten VCD’ye, VCD’den DIVX’e kadar onlarca çokluortam dosyasını kolaylıkla açabilecek, Linux yardımıyla bilgisayarınızın ses ve görüntü özelliklerinden sonuna kadar faydalanabileceksiniz.

• Xmms (Mp3 dinleme yazılımı)
• Grip (Music cdlerini mp3 formatına çeviren yazılım)
• Kscd (Ses Cd’si dinleme programı)
• Gqradio (Radyo dinleme yazılımı)
• XawTV (TV izleme yazılımı)
• Xine (Vcd, DVD,DivX izleme yazılımı)

Ofis Yazılımları: Gelecek Bireysel Linux ile birlikte gelen Türkçe kullanımlı ve uyumlu OpenOffice ve diğer yazılımlar, tüm ofis işleriniz için en büyük yardımcınız olacaktır.

• Open Office 1.1 ( Tam Türkçe kullanımlı ve diğer ofis formatları ile uyumlu komple bir ofis yazılımı)
  • Writer (Kelime işlem programı /PDF oluşturucu)
  • Calc (Elektronik tablolama programı)
  • Impress ( Sunum yapma programı)
  • Draw (Çizim yapma programı/Flash oluşturucu)
• Mr.Project (Proje yönetim yazılımı)
• Dia (Diyagram düzenleyici)
• Kontact (brosurde)

Diğer Yazılımlar: Gelecek Bireysel Linux ile birlikte gelen zengin uygulama yazılımları size ek olarak herhangi bir program kurmadan yada indirmeden büyük bir rahatlık yaşatacaktır.

• Gimp (Çok gelişmiş Photoshop benzeri resim işleme programı)
• Quanta (html, php ve diğer dillerde proje hazırlama yazılımı)
• GTK-Sözlük2 ( İnglizceden çeviri yapabilmeniz için sözlük)
• Korganizer (Takvim,randevu ve alarm yazılımı)
• Görsel kolay sistem yapılandırma araçları
• Xsane (Görüntü tarama yazılımı)
• Gqview ( Resim gösterici)
• Ksnapshot (Görüntü yakalam yazılımı)
• Gtkam (Dijital kamera aracı)
• Programla dilleri (C, C++, Python, PHP, Perl)
• Veri Tabanları (MySQL, PostgreSQL)
• Onlarca oyun (Satrançi Tavla, Kart oyunları, Ksokoban, Tetris, Kolf, Kreversi, Kbattleship,…)

Gelecek Bireysel Linux

Genel Özellikler

- Kapsamlı Türkçe Linux İşletim Sistemi
- Kolay Kurulum
- Bireysel ve Masaüstü Kullanımı için İdeal

• Çekirdek 2.4.22
• KDE 3.2
• Türkçe OpenOffice 1.1
• Türkçe Mozilla
• Yerelleştirilmiş ve
• Yerel Yazılımlar

Gelecek Bireysel Linux: Türkiye’nin en uyumlu, güçlü ve Türkçe işletim sistemi

Gelecek A.Ş’nin yeni ürünü Gelecek Bireysel Linux’ta, Linux’un 2.4 sürümü çekirdeği üzerine temel alınmıştır. Gelişmiş özellikleriyle, kullanılan teknolojiyle, Türkçe olarak masaüstünde sağlanan kolaylıklarıyla ve en önemlisi sağladığı tasarruf ile Gelecek Bireysel Linux en yakın dostunuz olacak.

Gelecek Linux, korunmak ve tasarruf etmek isteyen kamu kurumları, özel sektör, eğitim kurumları, kişisel kullanıcılar, geliştiriciler için ideal. İçerdiği Mozilla, son sürüm KDE, OpenOffice 1.1 , Windows bağlantı yazılımları, çokluortam programları Gelecek Bireysel Linux’u eşsiz kılıyor. Gelecek Bireysel Linux hakkında daha geniş bilgiyi web sitesinden alabilirsiniz. Gelecek Bireysel Linux’u özel kutusunda kurulum ve kullanım kitabı, 2 CD, destek ve lisans belgesi, yardım kartı ve özel çıkartmaları ile edinebilirsiniz.

Masaüstü Ortamı
Gelecek Bireysel Linux, birlikte gelen Türkçe KDE pencere yöneticisi ile mükemmel bir esneklik sağlıyor. Çok kullanıcılı, çok görevli bu işletim sistemiyle güçlü bir işistayonu ortamına kavuşabilirsiniz.

İnternet/İntranet
Gelecek Bireysel Linux, içerdiği internet araçları ile diğer işletim sistemlerinin yerini alabilecek özelliklerine de sahiptir.Yerel ağda ise diğer işletim sistemleri ile paylaşım yapabilirsiniz.

Ofis Araçları
Gelecek Bireysel Linux içerdiği Open Office 1.1 uygulamasıyla diğer sistemler ve dosya yapıları ile uyumlu ve güçlü bir yazılıma sahip olacaksınız.

Geliştirme platformu
C, C++, PHP, Perl, Python, Tcl/Tk ve diğer dilleri kullanarak yazılım geliştirme için Gelecek Bireysel Linux ideal bir çözümdür. Quanta, Glade, Kdevelop gibi grafiksel araçları kullanarak kısa sürede fonksiyonel uygulamalar geliştirme elinizdedir.

Linux Nedir?

Linux, 1991 yılında Finlandiyalı bir üniversite öğrencisi tarafından geliştirilmeye başlanmış. Linus Torvalds, master projesi için bir işletim sistemi yazmak için kollarını sıvadığı zaman bunun en iyi şekilde yapmanın bir yolu olarak İnternet’te duyurmak olduğunu düşünüyor. Linus Torvalds’ın mesajı o kadar çok yazılımcının ilgisini çekiyor ki dünyadan bir anda yüzlerce cevap alıyor. Böylece 9 yıllık bir serüven başlıyor. Şimdi Linux’un tüm dünyada 20 milyon kadar kullanıcısı olduğu tahmin ediliyor. Türkiye’deki tahminler ise Linux kullanan 75 bin civarında kişi olduğu yönünde. Linux sadece Intel, AMD, Cyrix gibi işlemcilerde değil, daha yüksek performans gösterebilen Alpha, Sparc gibi 20′ye yakın platformda da çalışabiliyor.
Mutlaka Linux’un neye benzediğini merak ediyorsunuz. Bu ekran görüntüleri, Gelecek Linux’un yapabildikleri hakkında size bir fikir verecektir. Linux’un en önemli özelliklerinden bir tanesi de sizin bu işletim sistemini istediğiniz gibi yönetmenize izin vermesidir. Eğer programcı iseniz, kaynak kodu açık olan Linux’a kolayca eklemeler yapabilirsiniz.

Linux’a nasıl başlamalıyım?
Linux kullanmanın en kolay ve kısa yolu bir Gelecek Linux CD’si bulmak ve sisteminize kurmak. Daha önce kullandığınız işletim sistemini silmeye gerek kalmadan aynı bilgisayar üzerinde Linux’u çalıştırabilir ve ikili açış yöntemiyle Linux’u ya da Windows açabilirsiniz. Gelecek Linux sadece 25 dakika içinde kurulur ve ayarlanabilir!
Linux özellikle küçük ve orta ölçekli kurumların kısıtlı İnternet’e geçiş bütçelerinden fedakarlık etmelerine gerek kalmadan İnternet’e zıplamalarını sağlıyor. Böylece neredeyse komik denilebilecek bir ücretle -ki bu genellikle CD’nin sahip olma maliyetine denk düşüyor- kendi sunucu servislerinizi kurabiliyorsunuz. Tabi başınız sıkıştığında bu konuda profesyonel destek alabileceğiniz kuruluşların olduğunu da unutmamak gerek.

Linux, 21. yüzyılın işletim sistemidir
Bütün bunların yanısıra geniş ağ yetenekleri, verimli kaynak yönetimi, çoklu grafik arayüzü nedeniyle Linux, önce akademik çevrelerin ilgisi ile büyürken şimdi ticari kuruluşların el atmasıyla hızla genişlemeye devam etmektedir. Özellikle veritabanı konusunda Sybase, Oracle, Informix gibi veritabanlarının da etkisiyle Linux etkin ve ucuz bir işletim sistemi olarak alternatif çözümler sunar.
Kurulum ve kullanım zorlukları ise bir çok yeni masaüstünün ortaya çıkmasıyla giderilmiştir. KDE, GNOME, Windowmaker gibi çeşitli grafik arabirimleriyle dağıtılansürümleri, kullanıcının isteklerine göre esnek bir şekilde genişletilebilir.

Sistemin ayarlanabilen parçaları çok esnek olduğu için kullanıcının yazılımlar hakkındaki merakını cezbederek, öğrenmeyi ve öğretmeyi teşvik eder.

Linux’un diğer kullanım alanları
Linux, aşağıdaki özellikleri sayesinde, mevcut ağ yapınızı bozmadan diğer işletim sistemlerinin yerine geçebilir.

SMB file server: Windows NT yerine kullanılacak bir Linux sistemi ile SMB dosya ve yazıcı paylaşımı (istatistiklerle de kanıtlandığı üzere) çok daha hızlı ve performanslı yapılır.

SQL sunucu: Linux ile hazır gelen açık kaynak kodlu MySQL ve PostgreSQL veritabanlarından birisi ile veritabanı ihtiyacınızı karşılayabilirsiniz.

Yedekleme ünitesi: Tüm sisteminizin yedeklenmesi gerektiğinde Linux ciddi bir alternatiftir.

Web sunucu: Linux’un da altında çalışan Apache web sunucu, dünyadaki tüm sunucuların %60′ını kapsar. Tüm dünyadaki web sunucularının %30′u ise Linux’tur.

Serbest yazılım
GNU, Serbest yazılım modeline verilen genel bir isim. İlk defa Richard Stallman tarafından ortaya atılan bu kavram, yazılımın açık kaynak kodlu olmasını öngörüyor. Böylece isteyen herkes açık kaynak kodunu inceleyip, daha gelişmiş, özgün, üretken, dinamik çalışmalarda bulunabiliyor. GNU lisansı aynı zamanda yazılımı dağıtma (ve hatta satma) hakkı da veriyor. Bunları yaparken sizden istenen, yazılımın kaynak kodunu da dağıtmanız ve yazarın haklarına saygı göstermeniz.
Linux, GNU lisansı altında dağıtılıyor. Çekirdek içindeki lisansların tamamı GNU GPL ile lisanslanmış durumda. Bu da, çekirdeği kaynak koduyla almanıza olanak sağlıyor. Ayrıca kullandığınız Gelecek Linux’un önemli bir bölümü sadece GNU lisansı kullanan yazılımlardan oluşturuldu.

Copyleft ise Copyright’ın tam tersi şekilde, (biraz da espri katarak) bir yazılımın istenildiği gibi kopyalanabildiği, kaynak kodunun serbestçe dağıtılabildiği yazılım lisansına verilen isim. Bu serbest lisans böylece bilgiyi daha geniş kitlelere, çok daha kısa sürede yaymak için birebir bir formül haline geliyor. Aslında GNU GPL’in diğer adı da Copyleft’tir.

Serbest yazılım hakkında daha geniş bilgiye www.gnu.org adresinden erişebilirsiniz.